Fakültemizin Görsel Sanatlar Bölümü yüksek lisans programı olarak Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2009- 2010 eğitim-öğretim yılında Sanat Bilimi Ana Bilim Dalı Sanat Kuramı ve Eleştiri Yüksek Lisans Programı açıldı. Ve büyük bir ilgi ve talep başvurusu içinden belirlenen 40 öğrencisiyle eğitim-öğretime başladı.
Sanat Bilimi Anabilim Dalı Sanat Kuramı ve Eleştiri Tezli/Tezsiz Yüksek Lisans Programı, Güzel Sanatlar Sanat Kuramı ve Eleştiri alanında bilim uzmanlığı düzeyinde eğitim veren disiplinlerarası bir programdır.
Programın amacı, sanatı kuram ve uygulama bütünlüğünde ele alan, sanatın uygulama alanlarına ilişkin özel sorunlarını tanıyan disiplinler arası bir eğitim modeline dayalı sanat kuramcısı ve eleştirmen yetiştirmektir. Program, yoğunlaşan sanat ortamımızın gereksindiği alanlara kuramcı ve eleştirmen yetiştirmenin yanı sıra aynı zamanda ileriye yönelik orta ve uzun vadede üniversitelerde eksikliği duyulan kadrolara sanat eğitimini kuramsal ve bilimsel açıdan destekleyici sanat kuramcısı yetiştirmeyi hedeflemektedir.
Günümüz sanatçısı nasıl eğitilir ve sanat ne denli öğretilebilir? Sanatsal üretimler nasıl değerlendirilir? Sanat biliminin buna katkıları ve rolü ne olabilir? Sanat bilimi hangi gereksimlerden doğmuştur? Maalesef her zaman olduğu gibi bunlara doyurucu yanıtlar vermek ve her yerde ve herkes için geçerli modeller önermek mümkün değildir. 20.yüzyılda baş döndürücü bir hızla yaşanan sanatsal gelişmeler, yalnızca görsel üretime yoğunlaşmayı değil, aynı zamanda karmaşıklaşan görsel birikimi ve yeni sanatı anlamlandırabilmek için gereken kuramsal bilgi ve yeni kavramları da beraberinde getirmiştir.
Çalıştığım üniversitelerde resim ve güzel sanatlar bölümlerini kurucu ya da programlarını geliştirme pozisyonunda bulunmam nedeniyle, üniversite(ler)de kuram ve uygulama bütünlüğünde sanatçı ve sanat kuramcısı-eleştirmen yetiştirmeyi amaçlayan eğitim modelleri üzerine çalışmalarım oldu. Konunun bir ayağı sanatçı yetiştirmek ve sanatsal üretim açısından konuya bakmak, bir diğer ayağı ise; sanatı değerlendirme bilinci, sanat bilimi ve sanat kuramı açısından bakmak; sanat kuramcısı ve eleştirmen yetiştirmeye yönelikti.
Sanat eğitiminde, geleneksel akademi atölye eğitiminde uygulama daha ziyade kendi içinde pek fazla analiz edilmeden yaşanan pratik içinde ortaya koyulan bir değerler sistemine dayanmaktadır. Buradaki ana düşünce bir sanat olayında sanatsal üretimin kendisinin her zaman yorumdan ve kuramdan önce geldiğidir. Çağımızın karmaşık sanat ortamında bugün gelinen noktada ise, günümüz sanatının her zamankinden daha çok kuramsal desteğe, sözelleştirilmiş bilgiye ve yoruma ihtiyacı vardır. Bugün artık dünyada, çağdaş sanatta sanatı ve kuramı bir eşzamanlılığa getirme çabaları gözlemlenmektedir. Hatta bunda olayın dengesini bozacak kadar ileri gidildiği; Arthur Danto gibi kuramcı ve sanat felsefecilerince sanatın yerini kuramın aldığı, artık sanat eserini oluşturan unsurların, estetik değil kuram olduğunu ileri süren ekstrem yaklaşımlara da tanık olunmaktadır(2). Ancak bu ekstrem yaklaşımlar bir yana bir sanat eserinde, üretilen eser kadar, o eserin yorumu ve onu değerlendirme bilinci de önem taşımaktadır.
Öngördüğüm sanat eğitim modellerinde, öğrencilerin tek hoca anlayışına göre yetişmeleri yerine kendi çalışmalarına çok yönlü bakabilmelerini ve sanatsal kişiliklerini geliştirmelerini sağlayıcı bir eleştiri ortamıyla, atölyeler/ stüdyolarda hem özgün sanat çalışmalarının yapıldığı hem de eşzamanlı olarak sanatsal sorunların uygulama pratiği içinde tartışıldığı, öğrencilerin kendilerini keşfettikleri ve yeni sanatsal düşüncelerin üretildiği mekanlar olarak düşünüldü.
Sanatsal yaratma süreçleri son derece karmaşık ve kişiseldir. Bugün yapılan araştırmalarda genelde algılama ve düşünme eylemlerinde, özelde de sanat eserinin oluşumunda, sanatsal yaratımın da bir düşünme ve bilgi faaliyeti ve dolayısıyla sanatın da bir düşünce üretimi olduğunu ortaya koymaktadır (3). Sanatsal üretim süreçleri de, düşünce üretim süreçleri gibi karmaşıktır. Düşüncenin oluşumunda yaşanan soyutlama, karşılaştırma, kavram oluşturma, yargılama, karar verme ve sonuç çıkarma gibi süreçler, değişik ve daha karmaşık biçimde bir sanat eserinin oluşumunda da yaşanmaktadır. Sanat ve sanatsal düşüncenin üretim sürecinde duygular, algı ve duyarlılıklar, kullanılan malzemeler, sanatçının yaratım araçlarıdır. Bir sanat eserinin gerçekleşmesi ve görsel olarak biçim kazanması, salt bir betimleme ya da canlandırma değildir. Onu esas sanat eseri yapan şey, sanatçının zekası, bilinçaltı ve bilinçdışı gibi zihinsel faaliyetleri, deneyim ve donanımları yanı sıra felsefi açıdan yorumlanması gibi bir bileşenler kompleksidir. Bugün 20.yüzyıl ve günümüz sanatını okumaya çalışan düşünürler felsefeciler, sanat tarihinin yanı sıra, felsefe, sosyoloji, psikoloji, antropoloji gibi farklı alanların birikimlerini değerlendirmektedirler.
Açılan Sanat Bilimi Ana Bilim Dalı Sanat Kuramı ve Eleştiri Programının özgünlüğü, programın kuramsal çalışma alanına yönelik olmasına rağmen, programda kuramsal derslerin yanı sıra sanatsal üretim ve uygulama çalışmalarının yapıldığı stüdyo derslerinin de yer almasıdır. Bu, programın dünyadaki örneklerine baktığımızda diğer programlarda yer almayan en özgün yanıdır. Sonuçta kuram dediğimiz şey, yani yorum, eleştiri ve değerlendirme, uygulamanın içinden gelişmektedir. Bunun için bu programlarda dersler, uygulama eksenli kuramsal açılımlı dersler olarak yürütülmektedir. Ancak programdaki studio derslerinde eğitim, geleneksel anlayışta atölye eğitimi biçiminde yapılmamaktadır. Düşünülen eğitim modelinde stüdyo dersleri; resim, baskıresim, heykel, seramik gibi birbirinden kopuk ve kategorik bir ayrım ve sınıflama içinde değil, öğrencilerin kendi eğilimleri ve sanat konseptleri doğrultusunda gerek duyulan atölye ve malzemelerin kullanıldığı multi-medial bir yaklaşım içinde yürütülmektedir/yürütülecektir. Studio derslerinde öğrenciler projeler bazında çalışmakta, uygulama içinde sorunların çözümüne ve sorulara yanıtlar aranmaktadır. Yapılan görsel üretimin yanı sıra uygulama içinde bir sanatsal okuma düzeyinin kazandırılması hedeflenmektedir. Soru sorma, problem çözüme, problem üretme, kuramsal, kavramsal açıklamalar ve kavram üretme gibi çalışmalar öngörülmektedir.
Sanat alanına ilişkin veri ve değerler, fen ve doğa bilimlerinde olduğu gibi bilimsel yöntemlerle belli bir kesinlikte markalanıp açıklanamamaktadır. Sanat, çok bilinmeyenli bir gizler alanıdır. Sanatçı - sanat eseri, sanatın toplumsal ve psikolojik boyutu, sanat eserinin oluşum süreçlerinin incelenmesi gibi geniş bir alana yayılan konuların incelenip değerlendirilmesi, disiplinlerarası işbirliğine dayalı yeni bir program örgütlenmesini ve bilimsel disiplini gerekli kılmaktadır. Sanatı, artık sanat tarihçilerinin ve eleştirmenlerin bilinen değerlendirme yöntemleriyle inceleme yerine, yukarıda söz konusu edilen konuları ve süreçleri kapsayan farklı disiplinlerin yöntem ve bakış açılarıyla zenginleştirerek çok yönlü incelenip değerlendirilmesi, sanırım geleceğin kuramcı ve eleştirmen adaylarının, yaratıcı, donanımlı ve değerleri keşfedici olarak yetişmelerini sağlayacaktır.
Program aşağıda görüldüğü şekilde Bolonge uyum süreci çerçevesinde öngörülen ECTS- Avrupa Kredi Transfer Sistemi kredileri de belirlenerek tezli ve tezsiz iki program olarak yürütülmektedir.
Program son derece dinamik bir yapıdadır. Gelişmelere göre gerek duyulduğu hallerde her yıl yeni dersler açılıp seminer-konferans, workshop ve benzeri etkinliklerle, yurtiçinden ve yurtdışından davetli eleştirmen ve Artist in Residenz sanatçı programlarıyla da desteklenecektir.
Programa başvuru, sanattan sanat tarihine, edebiyattan felsefeye, sosyal bilimlerden tıp ve fen bilimlerine kadar lisans diplomasına sahip herkese açıktır. Burada amaç, değişik alanlarda eğitim görmüş, konuya özel ilgisi olan yetenekleri sanat alanında değerlendirmek ve disiplinlerarası bir yapıya yönelmektir. Bugün bu düşüncemizi haklı kılacak başka disiplinlerden gelip de kendi kişisel ilgi ve gayretleriyle sanat yazarlığı ve eleştiri konusunda kendi kendisini yetiştirmiş sanat dünyasına büyük katkıları olan ülkemizde ve dünyada çok sayıda örnek vardır.
Kültür ve sanat alanlarındaki gelişmelerin bugün eğitim-öğretim alanında değerlendirilip örgütlenmesinde artık bilinen klasik bilim disiplinleri yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle birçok Batı ülkeleri ve Amerikan üniversiteleriyle başka ülkelerin güzel sanatlar fakültelerinde ya da güzel sanatlar eğitimi veren yüksek öğretim kurumlarında, sanat tarihi dersi yerine ya da sanat tarihi dersine paralel olarak sanat bilimi dersleri okutulmakta veya kuramsal alanda yeni açılımlar getiren daha geniş program örgütlenmelerine gidilmektedir. Sanatçı-sanat eseri, sanat eserinin oluşum süreçlerinin incelenip değerlendirilmesinden, sanatın ne olduğu, neyin sanat neyin sanat olmadığını sorgulamak ve bunlara yanıtlar arayan bir bilim disiplinine gerek duyulmaktadır. Sanat alanının kendine özgü zorluklarının çözümü, bizi bugün, multi disipliner bir bilim dalı olan sanat bilimi diye nitelendirilen; fenomenoloji, tarih ve eleştiri alanlarını içeren –birbirine bağlı karşılıklı değişim içinde bulunan- bir yapılanmadan oluşan yeni bir sanat bilimi disiplinine götürmektedir. Bu gelişmeler ışığında dünyadaki belli başlı benzer örneklere ve terminolojilerine bakıldığında; multi disipliner bir ders olarak sanat bilimi dersi/derslerinin; Almanca Kunstwissenschaft, İngilizce Science of Art ya da her ülkenin kendi dilinde karşılığı olan bir terimle değişik okullarda birbirinden çok farklı ders ve programlar olarak okutulduğu görülmektedir. Örneğin; Almanya'da Staatl. Hochschule der Künste-Berlin / bugünkü Berlin Güzel Sanatlar Üniversitesi’nde ve Berlin Humbold Üniversitesi'nin bazı bölümlerinde, Amerika'da Palo Alto-California Üniversitesi, Standford Üniversitesi ve Yale Üniversitesi; Japonya'da Tokyo Güzel Sanatlar ve Müzik Üniversitesi, Tokyo Musashino Sanat Üniversitesi, Kyoto ve Tohoku Sanat veTasarım Üniversitelerinde sanat bilimi lisans programları ya da yüksek lisans düzeyinde Kunstwissenschaft /Science of Art derslerinin ve programlarının okutulduğu; Almanya'da Berlin Humbold Üniversitesi Felsefe Fakültesi-3 Kültür ve Sanat Bilimi Enstitüsü'nde; İngiltere'de Bolton Üniversitesi'nde, Londra Goldshmidt Üniversitesi'nde, Paris Sorbonne Üniversitesi’nde, Hatfield Hertfordshire Üniversitesi’nde, Hong Kong ve Güney Kore’de Honking üniversitelerinde sanat ve sanat bilimi alanlarında doktora / Ph. D. in Art düzeyinde eğitim verildiği gözlenmektedir. Dünyadaki tüm bu gelişmeler ışığında Türkiye de artık eğitim-öğretim bazında bu gelişmelere ve yapılanmalara eklemlenmelidir diye düşünüyorum.
Üniversitemiz Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde önümüzdeki dönem sonbaharda Fakültemizin Resim Anasanat Dalı yüksek lisans programı ve ileriki dönemlerde de sanat bilimi doktora programları ile sanatta yeterlik programlarının açılması planlanmaktadır. Ayrıca doktora programlarında doktorantlardan sanatçı olanların kendi sanatsal çalışmalarını doktora tezi olarak hazırlayıp sunabileceği bir program üzerinde de çalışılmaktadır.
Notlar :
(*)Sanat Bilimi Ana Bilim Dalı ve Görsel Sanatlar Bölümü Başkanı.
(1) Sanat Bilimi, yine programları tarafımdan hazırlanarak YÖK nezdinde prosedürleri tamamlanıp Türkiye’de ilk kez 2003 yılında Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde kuruldu. O programda, programı ve tezlerini başarı ile tamamlayanlar ilgi alanları çerçevesinde bugün değişik üniversitelerin sanat tarihi ve felsefe bölümlerinde doktoralarını yapmaktadırlar. Sanat biliminin kuruluş çalışmaları ile ilgili geniş bilgi için bakınız: 1-Hayri Esmer, “Halil Akdeniz ile Yeni Açılan Güzel Sanatlar Kuram ve Eleştiri Yüksek Lisans Programı Üzerine”, Anadolu Sanat Dergisi, Anadolu Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, Sayı:14 Güz 2003, Eskişehir. ss. 41-56. 2- İpek İnal, “Anadolu Üniversitesi’nde Güzel Sanatlar Kuram ve Eleştiri Yüksek Lisans ve Doktora Programları Açılıyor”, Türkiye’de Sanat, Mayıs/Ağustos 2003, ss.67-69. 3-İpek İnal, “Anadolu Üniversitesi’nde Sanat Bilimi Lisansüstü”, rh+Sanart, Eylül 2003, s.86.
(2)Jale Erzen, “Doğa ve Teknoloji İkileminde Sanat Kuramları”, Sanat Dünyamız Kültür ve Sanat Dergisi, Yapı Kredi Yayınları, Sayı:92, Yaz 2004, s.115
(3)Rudolf Arnheim, Anschauliches Denken, 3.Auflage, DuMont Verlag, Schauberg-Köln 1977, s.9
Sanatçı sergideki işlerini ve sanat hayatını; “Ben 45 senedir kendime sadık olmaya çalışıyorum. Sanatımla hayatım, düşüncelerim, duygularım, birebir olsun, örtüşsün istiyorum. Dünya sanat mirasını özümsemeye; Mısır, Asur, Hint, Maya, Afrika sanatından el almaya çalışıyorum. Sanatın özünü bozmayan her türlü yeniliğe, tekniğe, teknolojiye açığım, yeter ki sonuç heykel olsun. İçimdeki sanatçı benle iyi geçinmeye çalışıyorum. Zor beğenir, zoru sever, hep neden olmasın der, hep yeni fikirlerle rüyalarıma girer, o kendine ihanet ettirmez, neşeli de olsam, üzgün de olsam o hep ordadır. O her durumu heykele dönüştürmek ister. Bana acımaz, beni, fizik gücümü, el becerimi, ustalığımı acımasızca kullanır, yorgunluk tanımaz, ayaklarım, dizlerim tutmasa bile çalış bitir şunu der. Bana çişimi unutturur, insafsız, zalim biri sanatçı egom. Ben onun heykel hammalıyım, heykel havarisiyim. İşte böyle geçinip gidiyoruz.” olarak tanımlıyor.
