İstanbul Ekslibris Derneği, Fevziye Mektepleri Vakfı ve Işık Üniversitesi’nin birlikte organize ettiği 33. FISAE Uluslararası Ekslibris Kongresi ve Ekslibris Yarışması 25 - 29 Ağustos 2010 tarihlerinde İstanbul’da yapılacak. Ekslibris kongresi ve yarışmasının amacı, Türkiye'nin ekslibris sanatında geldiği noktayı uluslararası platforma taşımak, ekslibris yoluyla ülkemizi, kültür ve sanatımızı yurt dışına tanıtmak, dünya ülkeleri arasında bir kültür köprüsü yaratmak, özgün ekslibris çalışmalarını değerlendirmek, ekslibris sanatının yaygınlaşmasını sağlamak ve yaratıcılarını teşvik etmek. Bu kongrede 40’a yakın ülkenin ekslibris sanatçıları, tasarımcıları ve koleksiyoncuları bir araya gelecek, ekslibris değiş tokuşu yapacak, birbirleriyle kaynaşma fırsatı bulacaklar. Kongrenin yanı sıra katılımcılar çeşitli sergileri ve müzeleri görme fırsatı bulacaklar; tekne ile boğaz turu gibi etkinliklere katılabilecekler.
Bir aidiyet ve mülkiyet simgesi olan ama aynı zamanda ayrı bir sanat dalı olarak dünyada varlığını kabul ettirmiş exlibris sanatı ile 2010’da yapılacak Uluslararası Exlibris Kongresi üzerine Exlibris Derneği Başkanı Hasip Pektaş’la söyleştik.
Sahip olma edimini vurgulayıp bunu yüceltmesi, bir kimlik ve imza niteliği taşıması bakımından ekslibrisi aidiyet ve mülkiyet kavramları çerçevesinde nasıl değerlendiriyorsunuz?
Sahibi olduğumuz ve değer verdiğimiz şeylerin çalınmasından, kaybolmasından üzüntü duyarız. Onları korumaya özen gösterir, hatta bazılarını paylaşmak bile istemeyiz. Kitabı paylaşılan bir nesne olarak görebiliriz. Eğer kitabınızı ödünç verdiğinizde geri getirilmesini istiyorsanız iç kapağına bir ekslibris yapıştırarak uyarabilirsiniz. “...’nın kitaplığından” anlamına gelen o ekslibris, kitabın size ait olduğunu hatırlatacak, belki de geri dönüşünü sağlayacaktır. Kitabın tapusu da diyebileceğimiz bu özgün baskıresimlerin birer sahiplenme göstergesi olduğunu, kitaba estetik bir değer kattığını ve kitap sahibini yücelttiğini söyleyebiliriz.
1800’lerde daha ziyade soyluların arması olan ekslibrislerin 19. ve 20. yüzyılda tümüyle sanatsal değeri olan ve özgün bir eser niteliği taşıyarak değerinin ve anlamlarının değişmesi söz konusu. Bu bağlamda ekslibrisin bir dönem soyluların kendilerini farklılaştırma araçlarından biri olduğunu ve iktidar ile sıkı bir ilişkisi olduğunu söyleyebilir miyiz?
Ekslibris birkaç işlevi birden üzerinde taşımaktadır. Asıl işlevi kitap sahibini betimlemesi ve kitabı ödünç alan kişiyi geri getirmesi konusunda uyarmasıdır. Bir tür mülkiyet işareti olmasıdır. Bir diğer işlevi ise sanatçılar ve koleksiyoncular arasında önemli bir değiş tokuş objesi olarak kullanılmasıdır. Ve elbette bir sanat eseri olarak bulunduğu mekanlarda ruhumuzu zenginleştirmesi üçüncü işlevidir. Hangi dönemden bakarsanız bakın veya hangi işlevinden söz ederseniz edin ekslibris, sahibine bir ayrıcalık kazandırmış, bir güç, bir nüfuz sağlamıştır. Kitaplarında ekslibris olan kişiler kendi adına özel bir eser tasarlanmış olunmasının mutluluğunu duymuşlar, kendilerini diğer kitap koleksiyoncularından ayrıcalıklı görmüşlerdir. Bir ekslibris koleksiyonuna sahip olanlar ise yapıldığı döneme ait kültürel, tarihsel özelliler taşıyan bu eserler ile zenginliklerini göstermişler, bunları paylaşarak saygınlıklarını artırmışlardır.
Bugün pek çok sanat kolunda olduğu gibi ekslibris sanatı da konu ve çoğaltma tekniklerindeki çeşitliliği ile sanatçıların kendilerini özgürce ifade edebilmesine olanak tanımaktadır. Çağdaş konuların da eklenmesi ve tekniklerin artması ile ekslibris sanatında ne gibi değişimler gözlemleyebiliyoruz?
Sanatçının yaşam zenginliği sanatsal çalışmalarına da yansır. Buna hayalgüçünü de eklerse kendine sonsuz bir anlatım alanı yaratabilir. Teknik çeşitliliğin sağladığı olanaklar ise sanatsal anlatımda bir zenginlik, özgünlük fırsatı verebilir. Ekslibrislerin çoğaltılması için gravür, ağaç baskı, linolyum baskı, taş baskı gibi geleneksel baskı tekniklerini yanında serigrafi, ofset, fotoğraf ve bilgisayar da kullanılmaktadır. Bir tasarım için teknik ve estetik yetkinlik vazgeçilmez zorunluluklardır. Fakat tasarımcının teknik yönden usta olması yeterli değildir, esas olan estetik beğenisinin gelişmesi, renk ve biçim uyumunu sağlayacak yetkinliğe kavuşmasıdır. Birinin yetersizliği halinde ekslibris geleceğe kalamaz. Günümüzde koleksiyoncuların geleneksel baskı teknikleriyle yapılan ekslibrisleri tercih etmeleri zaman içinde çağdaş konu ve tekniklerle yapılan ekslibrislerin artmasıyla değişebileceğine inanıyorum. Yarışmalarda çağdaş yaklaşımların, gelenek dışı tekniklerin de kabul gördüğünü, ödül aldığını söyleyebilirim. Hatta son zamanlarda geleneksel tekniklerle çalışan bazı sanatçıların bilgisayar destekli tasarımı da denediklerine, bu tekniğin olanaklarını da tanımak istediklerine tanık olmaktayız.
500 yıllık çok köklü bir geçmişe sahip olan ekslibrisin gelenek ile kurduğu ilişkiye bakarsak yapıldığı döneme ait kültürel özellikleri yansıtması söz konusu ise farklı dönemlerde farklı sanat akımlarından nasıl etkilendiğine ilişkin bilgi verebilir misiniz? Farklı dönemlerin baskı tekniklerinin ne boyutta olduğuna ilişkin bilgi vermeleri onlara sanatsal değerlerinin dışında, bir anlamda belge niteliği de kazandırıyor diyebilir miyiz? Aklınızda var ise örneklendirebilir miyiz? (Tarihte çok önemli ve büyük kitaplıkları olan kişilerin bu kitaplıklarda yer alan kitaplara ait ekslibrisler ile kitaplığın kendi kişisel tarihinin ve buna paralel öykülerin oluşmasına dair örnekler var mı?)
Bütün sanat eserlerinde olduğu gibi ekslibrislerde de yapıldığı döneme ait kültürel, tarihsel özellikler görmek mümkündür. Örneğin 1450 yıllarında takma adı “Igler’’ olan Alman papaz Johannes Knabenberg için yapılan, çayırdaki çiçeği ısıran bir kirpinin resimlendiği ve üzerinde ’’Hanns Igler öpsün sizi’’ uyarısının yazıldığı gerçek anlamdaki ilk ekslibriste o dönemin mizah anlayışı yansıtılmaktadır. 16. yüzyıldan itibaren kitapların çoğalmasıyla yaygınlaşan ekslibrisler, ünlü sanatçılar tarafından da yapılmıştır. Albrecht Dürer'in (1471-1528), 1525 yılına kadar zamanın ünlü devlet ve bilim adamı Willibald Pirckheimer ve Hektor Pömer için yirmi bir sayfa ekslibris yaptığı bilinmektedir. Albrecht Dürer, arkadaşı Willibald Pirckheimer için ağaç baskı tekniği ile yaptığı hanedan armasında bereket sembolü olan boynuz içinde üzüm ve şarap resimlemiştir. Albrecht Dürer, çömert biri olan Pirckheimer’in bu ekslibrisinde “kendisi ve arkadaşları için” anlamına gelen “SIBI ET AMICIS” yazısını da kullanmış; böylece bu kitaplardan Pirckheimer’in arkadaşlarının da yararlanabileceğini ifade etmiştir. İsmin önündeki Latince "LIBER" sözcüğü ise “Willibald’ın kitapları” anlamına gelmektedir. Liber yerine daha sonraları Ex Libris sözcüğü kullanılmaya başlanmıştır.
Ekslibrislerde 20. yüzyıla kadar pek çok motif yer almıştır. Armalar, 19. yüzyıla kadar en çok kullanılan motifler olmuştur. Bunların üzerine sahibinin adı yanında bir özdeyiş veya parola da eklenmiştir. 15. yüzyıl ekslibrislerinde Gotik tarzdaki yazıların etkisi görülür. 16. yüzyılda ise Rönesans'ın etkisiyle armaların çevresi mimari örgeler ve çerçevelerle süslenmiştir. Bunun yanında tipografik ve portreye yönelik ekslibrisler de ortaya çıkmıştır.
17. yüzyıl ekslibrislerinde Barok dönemin etkisi görülmüştür. Dini ve erotik konularda resimler yapılmış, betimlemeler ve bezemeler daha çok kullanılmaya başlanmıştır. Önceleri sadece mimari figürler kullanılırken zamanla İtalyan üslubunun etkisiyle küçük melek resimleri, figürler ve doğadan çiçekler kullanılmaya başlanmıştır. Sipariş veren kişinin mesleğinin kolayca anlaşıldığı “soyluluk arması” yanında yaşam anlayışına uygun bir tavır da yer almıştır.
18. yüzyıldan itibaren ise doğa ve iç mekan betimlemelerine yönelinmiş, bu mekanlar bazen fantastik öğeler, bazen kitabın bulunduğu kitaplıktan görüntüler şeklinde resimlenmiştir. Bu dönemin ekslibrislerinin bir kısmını, o günün sanat anlayışına uygun olarak, deniz kabukları ve sarmal çiçek örgeleri süslemiştir.
19. yüzyılda endüstri devrimiyle kitabın varlığı güçlenmiş, hızlı baskı teknolojisinin bulunmasıyla bilimsel, ekonomik gelişmenin, entellektüel değişmenin temelleri atılmıştır. Sadece özel kitaplıklar gelişmemiş, büyük kütüphaneler de kurulmuştur. Artık görülmemiş sayıda kitap üretilmeye başlanmıştır. Kitap basımının artmasıyla birlikte her kitaba ve kitap sahibine özgü tasarımlar yerine daha dar anlamda, basit mühürler, damgalar, ekslibris olarak kullanılmaya başlanmıştır. Fakat herşeye karşın, sosyal çevreye göre değişim gösteren farklı eğilimler, özgün çalışmalar hep görülmüştür.
19. yüzyılın sonlarında ise ekslibris sanatında yeni bir canlanma yaşanmış, hatta kitlelere yönelik çalışmalar yapılmıştır. Bu dönemde ekslibris koleksiyonculuğu keşfedilmiş ve yaygınlaşmıştır. Bu alanın öncüsü olarak Köln'lü antikacı Heinrich Lempertz gösterilebilir. Lempertz, 1850 yıllarında topladığı ekslibrisleri "Kitap Ticaretinin Tarihi İle İlgili Resimli Kitaplar, Sanatlar ve Meslekler" isimli bir kitapta yayımlamıştır. O yıllarda eski Alman sanatına ve unutulmak üzere olan "Heraldic Ekslibris" (Hanedan Arması) çalışmalarına ilgi tekrar artmıştır. Artık sadece kitaplara yapıştırmak düşüncesiyle yapılmayıp, biriktirme ve değiştirme objeleri olarak da kullanılmaya başlanan ekslibrisler, kitaba özgü bir işaret olmaktan çıkıp, özgün bir grafik çalışma olarak bağımsızlaşmıştır. Bu konuda kuramsal araştırmalar yapılmaya, kitap ve dergiler yayımlanmaya ve koleksiyoncularının toplandığı dernekler kurulmaya başlanmıştır. 1880 yılında, daha sonra Tabley Lord'u diye anılan J. Leicester Warren, ekslibris çalışmaları konusunda bir rehber hazırlamıştır. Ve onbir yıl sonra da Londra'da "Ekslibris Topluluğu" adında ilk koleksiyoncular derneği kurulmuştur. 1891'de Almanya'da, 1894'de Fransa'da, 1908'de İsviçre ve İtalya'da, 1918'de ise Belçika'da kurulan ekslibris dernekleri, basılmış kitaplarıyla, eğitici bülten ve belgeleriyle ekslibris için önemli gelişmeler sağlamışlardır. Zamanla bu dernekler çoğalmış, üyelerinin ülke sınırlarını aşacak boyutta ekslibris değişiminde bulunabilmeleri için dergiler, adres listeleri yayımlamışlar, yarışmalar düzenlemişlerdir.
1900 yıllarında birçok sanatçı, yeni arayışlara yönelmiş, uygulamalı sanatların üslup ve yaklaşımlarının ekslibrislere de yansımasını sağlamışlardır. "Jugendstilkünstler" de denilen yeni stilin bu Alman sanatçıları; Daniel Nikolaws Chodowiecki (1726-1801), Hans Thoma (1839-1924), Max Klinger (1857-1920), Lovis Corinth (1858-1925), Max Slevogt (1868-1932), Max Liebermann (1847-1935), Fidus d.i. Hugo Höppene (1868-1948), Emil Orlik (1870-1932), Heinrich Vogeler (1872-1942), Alfred Kubin (1877-1959) ve Franz Marc (1880-1916)'dır. Bunlara Gustav Klimt (1862-1918), Franz von Stuck 1863-1928), Fritz Erler (1868-1940), Julius Diez (1870-1957), Mathilde Ade (1877-1953) ve Willi Geiger (1878-1971) gibi sanatçılar da eklenebilir. Resim sanatının önemli isimleri, aynı zamanda ekslibris çalışmaları da yapmışlardır. Bunlardan ilk akla gelenler Edvard Munch (1863-1944), Kaethe Kolwitz (1867-1945), Emil Nolde (1867-1956), Paul Klee (1879-1940), Pablo Picasso (1881-1973), Karl Schmidt - Rottluff (1884-1976), Oscar Kokoschka (1888-1980) ve Frans Masereel (1889-1972)’dir. Ayrıca ekslibris sanatçısı olarak çok sayıda ekslibris yapan Willi Geiger, resim alanında da yetkinliğini korumuştur.
500 yıllık köklü bir geçmişi olan ekslibrisin iletişim boyutunu nasıl değerlendiriyorsunuz? Koleksiyonerler, sanatçılar ve sanatseverler arasındaki iletişimi her zaman için dinamik kılması ve birçok kesimden insanı bir araya getirebilmesi, bu bağlamda ülkeler arası sınırları kaldırması bakımından ekslibris sanatı diğer plastik ve grafik sanatlardan ayrışıyor gibi görünüyor. Ekslibrisi bu bir araya getirme ve paylaşımı sağlama özellikleri dolayımında değerlendirebilir misiniz?
Sanıyorum hiçbir sanat eseri ekslibris kadar değiş-tokuş yapmaya ve paylaşmaya elverişli değildir. Elinizdeki fazla ekslibrislerden bir kısmını eserlerini beğendiğiniz bir başka sanatçıya ya da koleksiyoncuya postayla kolayca gönderebilir, onun sizi, sizin de onu tanımanıza fırsat yaratabilirsiniz. Bu iletişim beraberinde yeni dostluklar, arkadaşlıklar da gelebilir. Başka bir ülkenin sanatçısından aldığınız ekslibris ile o ülkenin sanat tarzını, sanatçısını, teknik zenginliğini tanıyabilirsiniz. Ekslibrisin üzerinde taşıdığı konu ise adına ekslibris yapılan kişi hakkında bilgilenmenizi sağlayabilir.
Ekslibris sanatının ayrışan bir özelliği de yapıldıktan sonra sanatçı, ekslibris sahibi ve kütüphane olmak üzere üç sahibinin olması, hatta kitapların el değiştirmesi ile bu sahiplerin daha da arttığını düşünürsek bu noktada ekslibrisin hem sanatçının üslubunu, artistik yanını yansıtması hem ekslibris sahibine özgü nitelikler taşıması hem de kitaplıktaki diğer kitaplar arasında bir bütünlük ve bir etkileşimi sağlaması bakımından çok yönlü ve kişiler ile objeler arasında dinamik bir dolaşım-etkileşim sağlaması bakımından bu sanatı değerlendirebilir miyiz?
Armağan olarak yapılanların dışında genel olarak ekslibrisler sipariş alınarak yapılır. Adına ekslibris yaptırmak isteyen kişi tarzını, tekniğini beğendiği sanatçıdan kendisi için ekslibris yapmasını isterken beklentisini, ilgi alanını ve hatta konusunu dile getirir. Yaratma sürecinde, kompozisyon oluşturmada tamamen özgür olsa da her sanatçı, adına ekslibris yapılan kişinin beğenisini dikkate almak zorundadır. Hatta kendisine sunduğu taslakla ilgili olur almadan çoğaltmaya geçemez. Ayrıca kitap sahibinin kendisini betimlemeyen, ona heyecan vermeyen ekslibrisi kitabına yapıştırması da beklenemez. Usta bir ekslibris sanatçısı yılların birikimiyle oluşturduğu tarzını hemen hemen her çalışmasında gösterir. Bazıları geleneksel baskı teknikleriyle desen ağırlıklı çalışırken, bazıları tamamen modern bir tarzı, soyut çalışmaları yeğleyebilir. Koleksiyoncular ise belli konularda ekslibrisleri toplamayı tercih edebilirler. Örneğin dünyanın en önemli koleksiyoncularından biri olan Lars C. Stolt erotik ekslibrisi benimserken, bir diğer koleksiyoncu ve tiyatro yazarı Luc van den Brielle kitaplarına özellikle tiyatro konulu ve figüratif çalışmaları yapıştırmaktadır. Ekslibrislerin sahibi ile duygusal bir bağ taşımasının önemli olduğunu, bunun iletişimde ve etkileşimde bir devamlılık sağladığını, kişinin ilgisini diri tuttuğunu, egosunu tatmin ettiğini söyleyebiliriz.
Günümüzde geleneksel baskı tekniklerinin dışında da teknolojinin yardımıyla bilgisayar destekli ekslibrisler yapılmaya başlandı. Bazı yarışmaların ayrı kategorilerde değerlendirip salt geleneksel tekniklere açık olduğunu, bazı yarışmaların ise tüm tekniklere açık olduğunu görüyoruz. Bu konuda sizin bakış açınız nedir?
Ekslibris sanatçıları, geleneksel baskı teknikleri yanında fotoğraf ve bilgisayar da kullanmaktadırlar. Hiçbiri diğerisi için tehdit unsuru olmamıştır, olmayacaktır da. Fotoğraf bulunduktan sonra resim sanatı tahtını yitirmemiş aksine birbirlerinin olanaklarından yararlanmaya başlamışlardır. Baskı teknolojisi olarak benzerlik taşıyan ofset, litografiyi ortadan kaldırmamış; aksine litografi ile çalışan baskıresim sanatçısına anlatım zenginliği kazandırmıştır. Bilgisayarın geleneksel baskı tekniklerinden uzaklaşmaya neden olduğunu ya da bilgisayar yardımıyla yapılan ekslibrislerin kıymetinin azaldığını düşünmek doğru değildir. Biri diğerinin alternatif değil sadece bir anlatım aracıdır. Kalem veya fırça yerine fare veya tablet kalemi kullanılmakta, elle yapılan bir taslak veya bir fotograf üzerinde resim işleme programları kullanılarak çeşitli değişiklikler, küçültme, büyültme, renk ekleme, istenmeyen bölümleri çıkarma gibi kolaylıklar yaşanmaktadır. Hangi teknikte yapılırsa yapılsın önemli olan ekslibrisin hazırlık süreci ve orta çıkan eserin niteliğidir. Geleceğe kalıp kalmamasını teknikten çok üzerinde taşıdığı değerler belirleyecektir. Ayrıca bir teknikte, hatta birkaç teknikte çok usta olmak de yeterli değildir, esas olan estetik beğeninin gelişmesidir; renk, biçim uyumunda yetkinliğe kavuşulmasıdır. Son zamanlarda bazı yarışmalarda bilgisayar destekli tasarımların önemli ödülleri alması, bazı usta gravür sanatçılarının bilgisayar ile de ekslibris yapıyor olmaları bu konudaki zenginliğin, çeşitliliğin göstergeleridir.
Uluslararası Baskıresim Bienali, Uluslararası Ekslibris Kongresi gibi pek çok önemli sanat etkinliğine fakülte olarak imza attınız, atacaksınız. Böyle uluslararası etkinliklerin G.S.F. işbirliği ile hazırlanması ilişkisini Türkiye çapında nasıl değerlendiriyorsunuz? 2010’da düzenlenecek Ekslibris kongresinden kısaca söz edebilir misiniz? Kongre sayesinde hem bir sanat alışverişi olması hem de güzel sanatlar fakültesi öğrencilerinin bu süreçte yer almalarının önemi bakımından bir değerlendirme yapabilir misiniz?
Üniversitelerin görevi sadece eğitim-öğretim ve bilimsel araştırma yapmak değildir. Toplumsal sorumlulukları da vardır. 2008 yılında Işık Üniversitesi ve İstanbul Grafik Sanatlar Müzesi (IMOGA), sanata ve sanat eğitiminin önemine inanarak, özgün baskıresim yapıtlarını bir araya getirmek, uluslararası düzeyde bir sanat belleği oluşturmak, sanatçıları teşvik etmek, baskıresimi sevdirmek ve yaygınlaştırmak amacıyla 1. Uluslararası Baskıresim Bienali’ni düzenlemiştir. Bienalin fakültemizde yapılmış olması, sonrasında eserlerin devamlı bir sergi olarak koridorlarımızda yer alması, öğrencilerimizin uluslararası düzeyde çok sayıda sanatçının farklı üslup ve teknikdeki baskıresimlerini görmelerine, etkilenmelerine ve esinlenmelerine fırsat vermiştir.
2010 yılında bir başka uluslararası etkinliğe ev sahipliği yapacağız. İstanbul Ekslibris Derneği, Feyziye Mektepleri Vakfı ve Işık Üniversitesi olarak Türkiye'nin ekslibris sanatında geldiği noktayı uluslararası platforma taşımak, ekslibris yoluyla ülkemizi, kültür ve sanatımızı yurt dışına tanıtmak, dünya ülkeleri arasında bir kültür köprüsü yaratmak, özgün ekslibris çalışmalarını değerlendirmek, ekslibris sanatının yaratıcılarını teşvik etmek amacıyla Uluslararası Ekslibris Kongresi ve Ekslibris Yarışması düzenleyeceğiz. Bu kongrede 40’a yakın ülkeden 400’e yakın ekslibris sanatçısı, tasarımcısı ve koleksiyoncusu bir araya gelecek, ekslibris değiş tokuşu yapacak, birbirleriyle kaynaşma fırsatı bulacak. Böylesine özel bir sanat alanında fakültemizin çekim merkezi olması, kurumumuz ve öğrencilerimiz için büyük bir şanstır. Öğrencilerimiz ekslibris konusunda da eğitim almaktadırlar. İnanıyorum ki genç sanatçı ve tasarımcı adayları önceki yıllarda olduğu gibi bu yarışmaya da katılarak özgüvenlerini geliştireceklerdir. Ayrıca bu uluslararası kongrede bazı öğrencilerimize görevler vererek deneyim kazanmalarını, hayata hazırlanmalarını sağlamayı düşünüyoruz. Son katılım tarihi 23 Nisan 2010 olan ekslibris yarışması ve kongresi hakkında daha ayrıntılı bilgiye www.istanbulekslibris.org internet adresinden ulaşmak mümkündür.
